Nooit uitgevoerde plannen en financiële problemen: dit zijn de grootste onthullingen in het Toverland-jubileumboek

FOTO'S Bij de opening van Toverland werd het volledige vermogen van de oprichter op het spel gezet. Dat financiële waagstuk blijkt slechts één van de opvallend openhartige verhalen uit de eerste 25 jaar van het Limburgse attractiepark. Talloze risico's, tegenvallers en hoogtepunten worden besproken in het nieuwe jubileumboek Nooit Uitgetoverd, dat afgelopen weekend verscheen. Looopings spitte het boekwerk door op zoek naar de grootste onthullingen.

De geschiedenis van Toverland begint niet in Sevenum, maar in het Limburgse Steinerbos. Ondernemer Jean Gelissen sr. wilde daar een overdekt attractiepark van 120 bij 150 meter neerzetten. Het project droeg de naam Droomland. In de hal moesten een achtbaan, waterattracties, glijbanen en hangfietsen aan het plafond komen. De investering werd in 1996 geschat op 15 tot 20 miljoen gulden. Een kaartje zou 17,50 gulden kosten.

ZIE OOK
Na weken vertraging is het zover: Toverland brengt jubileumboek alsnog uit

Als voorbereiding bezocht Gelissen met zijn zus Caroline Kortooms en zijn vrouw Marianne verschillende pretparken, gewapend met een checklist. Het Turkse indoorpark Tatilya, dat beschikte over een achtbaan van de Nederlandse fabrikant Vekoma, vormde een belangrijke inspiratiebron. "We kwamen daar binnen en zagen onze droom voor ons", vertelt Kortooms in het boek.

Politieke rel
Het gezelschap kreeg een rondleiding en mocht tekeningen meenemen. Gelissen: "Maar zo'n gele achtbaan met die trein erop, die hebben wij toen ook gekocht." Het plan in het Steinerbos strandde echter na een politieke rel. Daarmee raakte de familie niet alleen de beoogde bouwgrond kwijt, maar ook de locatie voor een project waarin al veel tijd en geld was gestoken.





"Daar zaten we dan, met ons concept", weet Gelissen nog. De initiatiefnemers bekeken vervolgens plekken in Born, Kerkrade, Simpelveld en Valkenburg. Uiteindelijk kwam Sevenum in beeld, in het noorden van Limburg. Droomland bleef aanvankelijk de beoogde naam, tot bij het Benelux Merkenbureau bleek dat een winkelbedrijf die term al gebruikte. Kortooms probeerde toestemming te krijgen, maar ving bot.

Geli Park
Tijdens de zoektocht naar een alternatief passeerde onder meer Geli Park de revue, een verwijzing naar de familienaam Gelissen. Kortooms kwam uiteindelijk met Toverland. Als voormalig lerares wist ze dat verhalen over heksen en tovenaars aansloegen bij basisschoolkinderen. De familie ging akkoord, maar Gelissen bleef twijfelen.

"Achteraf heb ik vaker getwijfeld of het wel de juiste naam is geweest", erkent de oprichter. Hij was bang dat oudere tieners zich niet aangesproken zouden voelen. Het financieren van het park bleek een veel groter probleem. De familie ging uit van een investering van ongeveer 19 miljoen gulden. Gelissen wilde zelf 5 miljoen inbrengen en de rest lenen, zoals hij gewend was bij zijn bouwbedrijf Gepla.





Heel zwaar traject
Banken vonden een attractiepark echter een te groot risico voor een ondernemer zonder ervaring in de branche. "Het was een heel zwaar traject", zegt financieel verantwoordelijke Cecile de Bruin. "Dan zaten we weer bij de accountant en gingen we op ons tandvlees naar een volgende bank die misschien mee zou willen doen."

Rabobank verstrekte uiteindelijk een lening, maar Gelissen moest persoonlijk borg staan. Ook Moraco stapte in, het investeringsfonds van Marcel Mourmans, de oprichter van snackfabrikant Mora. Moraco kreeg in 2000 een belang van 21 procent in ruil voor het ontbrekende deel van de financiering.

Geen cash meer over
De eigenaar nam een uitzonderlijk groot risico. "Ik zat er tot over mijn oren in, met alles wat ik had", vertelt de ondernemer. "Als dit mis was gegaan, dan was het verkeerd afgelopen. Alles stond op het spel. Ook Gepla hadden we helemaal leeggehaald en daar was geen cash meer over. De allerlaatste 200.000 gulden zijn in marketing gaan zitten, dat weet ik nog goed."

Tijdens de bouw begroeven de kinderen van de betrokken families enkele guldens bij de steunpilaren van de familieachtbaan Toos-Express. "Ik denk dat we het gewoon leuk vonden om iets achter te laten wat van ons was", onthult Ankie Kortooms. "Die zullen er nog wel liggen." Ook een bouwmachine uit die periode is bewaard gebleven. De Sambron-minidumper die veelvuldig werd ingezet bij de bouw van Toverland, staat tegenwoordig bij de ingang van spookhuis Now You're Mine.





Geplunderd
De feestelijke vooropening leverde meteen een ontnuchterend moment op. "Die avond werd het restaurant zo goed als geplunderd", aldus Kortooms. "Ja, dat was wel even wennen." De officiële openingsdag op 19 mei 2001 verliep evenmin zoals verwacht. Door alle advertenties en media-aandacht rekende Gelissen op mensenmassa's.

De eerste hal bood plaats aan 3250 bezoekers, maar aan de kassa werden nog geen vijfhonderd kaartjes verkocht. "Toen heb ik mezelf afgevraagd of dit allemaal echt zo nodig moest", zegt de oprichter. "Al mijn geld en al het geld van Gepla zaten in Toverland. Ik had het zo goed kunnen hebben en zag alles aan me voorbijgaan."

Bleek van ellende
Kortooms trof haar broer die dag bleek van ellende aan in een speeltoestel. "Eigenlijk stond zijn hele leven op het spel. Hij stelde zo vaak de vraag of we het goede hadden gedaan en ik verzekerde hem dat dat zo was, maar eerlijk gezegd was ik ook een beetje bang."

Ook de bedrijfsvoering moest nog worden uitgevonden. Personeelsleden hielden in de eerste week allemaal tegelijk pauze. De attracties gingen dan simpelweg dicht. Een boze bezoeker liep uiteindelijk de kantine binnen om verhaal te halen. Kort daarna voerde Toverland een pauzeschema in.



Prof. Zinker's Zweefvliegschool
Het boek onthult ook een tot nu toe onbekend plan voor de eerste grote uitbreiding. Toverland sprak in maart 2002 met het Amerikaanse bedrijf Sally Corporation. Samen met ETF Ride Systems en Vekoma ontstond Prof. Zinker's Zweefvliegschool, een combinatie van een darkride en een hangende achtbaan.

In het verhaal bezocht mascotte Toos Toverhoed professor Zinker om te leren vliegen. Bezoekers zouden boven en langs verschillende scènes zweven. Sally-directeur Howard Kelly spreekt over een uniek maar duur concept. "Er was serieuze interesse vanuit Toverland. We kregen input over het verhaal en vanuit daar zijn we wat schetsen gaan maken die we met de directie gedeeld hebben."

Te veel schulden
De attractie werd niet gebouwd. Het familiepark had na de opening nog te veel schulden om opnieuw een grote investering aan te gaan. Gelissen kocht in deze periode wel het belang van snackbedrijf Mora terug. Daarvoor werd een achtergestelde lening afgesloten. Toverland kwam zo volledig in handen van de familie.

Voor de bouw van de lanceerachtbaan Booster Bike was in 2004 opnieuw onvoldoende geld beschikbaar. Vekoma zocht op dat moment een locatie voor een nieuw prototype. De fabrikant en het park kwamen tot een constructie waarbij Toverland niet vooraf hoefde te betalen. Daardoor kon het project toch doorgaan.



Ongeluk
Eén van de zwarte bladzijdes gaat over het ongeluk met waterbaan Backstroke, de attractie die tegenwoordig Expedition Zork heet. Op 8 mei 2005 bleef een boot vastzitten op de draaischijf bovenaan de baan. Nadat een medewerker het probleem had verholpen, begon de afdaling terwijl een van de waterpompen niet draaide. Door het gebrek aan water kon de boomstam onvoldoende afremmen.

Het vaartuig vloog uit de bocht en viel in een vijver. Twee van de zes inzittenden raakten ernstig gewond. Medewerkers sprongen het water in om de slachtoffers te ondersteunen tot de hulpdiensten arriveerden. "Dan zakt de grond onder je voeten vandaan", vertelt Kortooms. Ze zag in de personeelskantine de achtergebleven familieleden en aangeslagen medewerkers.

Niet voorbereid
"Ik heb dat als heel confronterend ervaren, dat er bij ons zoiets verschrikkelijks had kunnen gebeuren." De communicatieafdeling was niet voorbereid op een grote calamiteit. De telefoons stonden roodgloeiend en de NOS stond al bij het park toen de directie zelf nog niet precies wist wat er was gebeurd. De boomstambaan werd later aangepast door fabrikant Mack Rides. Na inspecties kon de attractie weer open.



Toverland overwoog in de jaren daarna een show met vijftig levende huisdieren. Tijdens een studiereis in de Verenigde Staten zagen medewerkers een voorstelling met honden en katten. Het park nam zelfs contact op met de producent. Er lag een serieus idee voor een eigen theater, maar de verzorging van de dieren zou te kostbaar worden. Voor de voorstelling waren bovendien drie trainers en veel extra ruimte nodig.

Castle of Magic
Een veel groter plan kreeg de naam Castle of Magic. Achter het toenmalige Magic Forest moest een derde overdekt themagebied verrijzen. Toverland zou daarmee naar eigen zeggen het grootste overdekte attractiepark ter wereld worden. Notulen van een vergadering op 7 juli 2005 spreken over een Magical Cave als verbinding met de bestaande hal. Daarachter lag een winkelboulevard met winkels voor souvenirs, sieraden, kleding en snoep.

Bewegende loopbanden moesten bezoekers naar een hoger niveau met speeltoestellen, horeca en zalen brengen. De ideeënlijst bevatte ook 's werelds hoogste familieglijbaan. Daarnaast werd gedacht aan een overdekte darkride waarin bezoekers boven de baan van Booster Bike zouden zweven. Het park zag tegelijkertijd dat grote buitenattracties juist veel bezoekers trokken.





Space Rocket to Zorkan
Daardoor ontstond twijfel over nog een overdekte hal. Castle of Magic verdween van tafel. Zelfs de houten achtbaan Troy had er heel anders uit kunnen zien. In het archief ligt een ontwerp voor Project SRZ, voluit Space Rocket to Zorkan. In dat verhaal vond Toos een groene meteoor. Ze bouwde vervolgens een ruimtevaartcentrum met vreemde raketten die naar de planeet Zorkan vlogen, de thuiswereld van de figuren Zork en Swampie.

Het ruimtevaartthema werd geschrapt. Een grafisch ontwerper stelde de naam Troy voor, waarna het team onmiddellijk dacht aan het paard van Troje. Daarover was nauwelijks verdere discussie nodig. De achtbaan opende in 2007 met een oud-Grieks thema. Troy bleek een schot in de roos, maar de kredietcrisis bracht Toverland vanaf eind 2008 opnieuw in grote problemen.

Contracten niet verlengd
In 2009 daalde het bezoekersaantal met 10 procent naar 495.000 mensen. Flexibele contracten werden niet verlengd en hulpkrachten kwamen zonder werk te zitten. Kantoorpersoneel moest één of meerdere dagen per week attracties bedienen. Zelfs het hoofd van de technische dienst stond wekelijks bij Troy en Booster Bike. Daardoor bleef ander werk liggen.

Tijdens een personeelsbijeenkomst vloeiden tranen toen duidelijk werd dat contracten ten einde zouden komen. Ondanks de crisis werkte Toverland aan een immense overdekte darkride: Wizards of the World. Zeven tovenaars uit verschillende delen van de wereld zouden in afzonderlijke scènes zeven elementen laten zien. De baan moest door een grottenstelsel lopen.





Alchemist
Ontwerpers kwamen bijna iedere woensdag bij elkaar om het concept uit te werken. Verschillende leveranciers dachten mee over het transportsysteem, maar een definitieve keuze werd nooit gemaakt. Een beoogde scène draaide om een alchemist waar de voertuigen op hypnotiserende wijze omheen zouden bewegen.

Het project werd te duur. "We hebben ontzettend veel voor die darkride bedacht", legt ontwerper Ilja Vijgen uit. De financiële situatie en andere prioriteiten betekenden uiteindelijk het einde van Wizards of the World. Een waterachtbaan met de naam Odysseus kwam evenmin van de grond. De attractie moest in 2011 openen in het Griekse gebied rond Troy en schommelschip Scorpios.

Andere koers
Terwijl het park zich uit de crisis probeerde te worstelen, adviseerde een onderzoeker om een andere koers te varen. Het huidige themagebied Avalon begon opmerkelijk genoeg als plan voor een viersterrenhotel. Op de plek van de visvijvers achter de Magische Vallei tekende Toverland in 2012 een middeleeuws hotel. Bezoekers zouden het gebouw per boot bereiken.





De ontwerpers vonden een vaartocht die alleen als vervoer naar een hotel diende te mager. Daarom werd een stuk darkride toegevoegd. De boten zouden door de catacomben van een kasteelruïne varen, waar tovenaar Merlijn zijn magische spullen bewaarde. In de eerste scène stond hij bij een toverketel. Ontsnapte magie zou met de boot meereizen.

Niet groot genoeg
Het hotel werd geschrapt omdat Toverland daarvoor nog niet groot genoeg werd geacht. De boottocht bleef bestaan en groeide uit tot Merlin's Quest. Het bijbehorende themagebied Avalon opende in 2018, samen met entreegebied Port Laguna en wing coaster Fenix.

Zelfs de muziek van Avalon kent een onverwachte oorsprong. Voor de briefing aan muziekproducent IMAscore gebruikte het ontwerpteam de intro van Come Take My Hand van de Nederlandse danceformatie 2 Brothers on the 4th Floor. "De inspiratie komt dus deels uit een dancenummer uit de jaren negentig", openbaart ontwerper Peter van Holsteijn.



Geldgebrek
De uitbreiding van 2018 zorgde achter de schermen niet alleen voor blijdschap. Vanwege geldgebrek werden twee kleinere attracties uit Avalon geschrapt. Bezoekers renden 's ochtends naar Fenix en Merlin's Quest, maar hadden het gebied daarna al snel gezien. Restaurant The Flaming Feather lag bovendien in een uithoek.

"Avalon bleek nog niet af en daar heb ik vanaf dag één buikpijn van gehad", biecht huidig directeur Jean Gelissen jr. op. Door extreem warm weer vielen de bezoekersaantallen in de zomer tegen. Dat zorgde na de grote investering voor een dubbel gevoel.

Souschef
Het restaurant in Avalon was bij bezoekers direct geliefd, maar functioneerde achter de schermen minder goed. The Flaming Feather werd aanvankelijk georganiseerd zoals de overige horecapunten. Dat paste niet bij een restaurant met tafelbediening, ontdekte het management. Inmiddels werken er onder meer een souschef, zelfstandig werkende koks en medewerkers die specifiek voor de bediening zijn aangenomen.



Bij de latere voltooiing van Avalon stonden opnieuw opvallende varianten op papier. De attractie Jumping Juna begon als een standaard kikkermolen. Het ontwerpteam wilde de kikkers vervangen door paarden, zodat jonge ridders konden oefenen. Dat bleek kostbaar. Ook het aankleden van de standaardkikkers met middeleeuwse kleding was niet goedkoper. Uiteindelijk werden de gondels vormgegeven als eenhoorns en draken.

Akelige attractie
In de spiraal van achtbaan Fenix stond aanvankelijk een tientallen meters hoge zweefmolen ingetekend. Gelissen sr. hield het plan tegen. "Je kunt me in alle achtbanen zetten, maar als ik dan de kettingen zie die de zitjes omhooghouden bij zo'n zweefmolen... Nee, dat vind ik een akelige attractie." Op dezelfde plek kwam daarom de interactieve vliegtuigmolen Pixarus. Fabrikant Gerstlauer liet de attractie speciaal rechtsom draaien, zodat de gondels in tegengestelde richting langs de treinen van Fenix vliegen.

Ook de directiewisseling binnen het familiebedrijf wordt open beschreven. Oprichter Gelissen en zijn zus Caroline Kortooms hadden na jaren samenwerken niet langer dezelfde visie op de toekomst. Financieel verantwoordelijke De Bruin herinnert zich "intensieve gesprekken". Gelissen jr. - zoon van de oprichter - stond daar als "jonge hond met veel ideeën" bij.



Pijnlijk voor iedereen
De huidige directeur spreekt zelf over wrijving. Kortooms legde haar directeursfunctie neer en vertrok in 2020 definitief bij het attractiepark. "Het afscheid van ons levenswerk was zwaar en pijnlijk voor iedereen", zegt ze. Kort na de directiewisseling volgde de coronacrisis. De verplichte sluitingen hadden grote gevolgen voor de financiële huishouding. Gelissen sr. noemt de pandemie een van de ergste periodes uit zijn zakelijke loopbaan.

Toekomstplannen in het boek leveren eveneens nieuwe informatie op. Toverland wil zoals bekend een grote darkride bouwen in Port Laguna, het entreegebied dat nu nog geen mechanische attractie heeft. Het oorspronkelijke concept was echter bestemd voor Wunderwald, de overdekte hal waar de gesloten rodelbaan Maximus' Blitz Bahn staat.

Symbolica
Vanaf 2023 werkte de ontwerpafdeling aan een volledig uitgewerkte Wunderwald-darkride. Er kwamen tekeningen en driedimensionale modellen. Trackless voertuigen van de Limburgse fabrikant ETF Ride Systems zouden zich zonder zichtbare rails door het gebouw bewegen, vergelijkbaar met Symbolica in de Efteling.





Berekeningen wezen uit dat dit deel van het park al genoeg overdekte capaciteit heeft. De attractie verdween daarom in de la. ETF werkt nu aan een ander project in Wunderwald: de vervanger voor Maximus' Blitz Bahn. De darkride verhuisde naar Port Laguna en kreeg een nieuw verhaal. Op ontwerptekeningen zijn papegaai Ivy en octopus Joey te zien, twee figuren uit de havenstad.

Vergunning
Men lijkt nu een transportsysteem van het type omnimover op het oog te hebben, bekend van bijvoorbeeld Carnaval Festival in de Efteling en Phantom Manor in Disneyland Paris. Toverland bevestigt in het boek bovendien voor het eerst de werktitel van het geplande vakantieverblijf: Hotelresort Ithaka. Het familiebedrijf wil zo snel mogelijk met de bouw beginnen zodra de benodigde vergunning rond is. Voorbereidingen zijn al getroffen.

Gelissen jr. droomt ondertussen van grotere vuurwerkshows met meer effecten en drones. Als geld geen rol zou spelen, kiest hij voor de realisatie van een volledig gethematiseerd viersterrenhotel en een familieachtbaan met een uitgebreid verhaal. Zijn droomrollercoaster? Hagrid's Magical Creatures Motorbike Adventure in het Amerikaanse Universal Orlando Resort.

ZIE OOK
Jubileumcadeau voor de oprichter: standbeelden van Toverland-mascottes krijgen plek in attractiepark