Efteling lanceert enquête over toekomst van Fata Morgana: behouden, vernieuwen of vervangen?
AUDIO Hoeveel mag er veranderen aan Fata Morgana in de Efteling? Die vraag staat centraal in een uitgebreide vragenlijst rond de iconische attractie, die vanaf vandaag wordt voorgelegd aan bezoekers. De scenario's lopen uiteen van behoud van de huidige scènes tot het verdwijnen van de complete attractie en het omliggende themagebied. Tegelijkertijd benadrukt de Efteling dat er geen plan ligt om Fata Morgana weg te halen of te vervangen.
De online enquête - die hier te vinden is - gaat opvallend ver in het aftasten van mogelijke ingrepen omtrent de veertig jaar oude boottocht. Van boten die versnellen en pratende figuren die bezoekers persoonlijk aanspreken tot compleet nieuwe scènes: deelnemers mogen aangeven waar voor hen de grens ligt. Ook een tweede grote attractie in het gebied komt voorbij als optie.
Dat zijn zeker geen lopende projecten, waarschuwt de Efteling in de vragenlijst. "Dit zijn uitsluitend voorbeelden om over na te denken: er zijn op dit moment geen concrete plannen om deze veranderingen door te voeren." De antwoorden vormen één van de informatiebronnen voor toekomstige besluiten. Deelnemers bepalen dus niet rechtstreeks wat er met Fata Morgana gebeurt.
Op termijn groot onderhoud
Een woordvoerder onderstreept dat het onderzoek losstaat van een concrete verbouwing. "Er ligt geen plan om Fata Morgana weg te halen of te vervangen", zegt hij. Ook een omvangrijke renovatie is voorlopig niet aan de orde. "Op termijn zal groot onderhoud nodig zijn, maar dat staat op dit moment niet op de planning."
Over dat onderhoud wordt al jaren gesproken. Directeur Fons Jurgens vertelde in april 2023 dat voorbereidingen werden getroffen voor een ingrijpende opknapbeurt, met bijzondere aandacht voor de bewegende figuren. In september 2024 meldde de Efteling dat het nog jaren kon duren voordat de attractie aan de beurt zou zijn. Een datum ontbreekt nog steeds.
Bewegende poppen
Jurgens beloofde eind 2024 bovendien dat Fata Morgana behouden zou blijven. Na het verdwijnen van onder meer de Bob, Polka Marina en het Spookslot waren daar vragen over ontstaan. De directeur verwachtte dat de attractie grotendeels hetzelfde zou blijven, met eventueel aanpassingen aan onder andere de torens, de thematiek en de bewegende poppen.

Fata Morgana opende in 1986. Tijdens de overdekte boottocht varen bezoekers door een verboden stad, geïnspireerd op de verhalen van 1001 Nacht. Dit jaar vonden nog kleinere werkzaamheden plaats. Zo werden maskers van figuren vernieuwd en kreeg een jarenlang defecte rotsdeur een vervanger in de vorm van een aangekleed gordijn. Echt vuur maakte plaats voor lichteffecten.
Alle leeftijden
Het nieuwe onderzoek begint bij de vraag wat mensen eigenlijk met de attractie hebben. Wat komt als eerste in hen op als ze aan Fata Morgana denken? Hoe vaak stappen ze tijdens een Efteling-bezoek in? Vervolgens mogen deelnemers reageren op stellingen over het plezier van een rit, het belang voor hun waardering van de Efteling en de geschiktheid voor alle leeftijden.
Ook wil het park weten of de inspiratie uit 1001 Nacht duidelijk overkomt, of een vergelijkbare ervaring elders te vinden is en of Fata Morgana bij de Efteling van de toekomst hoort. Voor de uitstraling kunnen invullers kiezen uit achterhaald, gedateerd, eigentijds en tijdloos. Hun aanbeveling loopt van overslaan tot een attractie die je gezien moet hebben.
Gevangenisgrotten
Daarna volgen foto’s van zeventien scènes, die elk een rapportcijfer van 1 tot en met 10 kunnen krijgen. Wie een tafereel onvoldoende herkent, kan een vraagteken aanvinken. De beelden dienen alleen als geheugensteun: het gaat om de ervaring tijdens een rit. Onder meer de tovenaars, de volkswijk, beide markttaferelen, de krokodillentunnel, het vallende hek, de wachters, de gevangenisgrotten en de haven komen aan bod.

Ook de harem, de troonzaal, de schatkamer met reus Djinn, de donkere windtunnel en de kantelkamer worden afzonderlijk beoordeeld. De Efteling vraagt verder welk gevoel verschillende onderdelen tijdens het laatste bezoek opriepen: positief, negatief of geen uitgesproken mening. Dat gaat over de toegankelijkheid, de wachtrij en opstaphal, muziek, geluidseffecten, geuren en de uitstraling van decors en figuren.
Sociale klassen
Daar blijft het niet bij. Deelnemers beoordelen ook hoe Fata Morgana culturen verbeeldt met herkenbare beelden en symbolen. Een aparte vraag gaat over de voorstelling van verschillende leeftijden, vrouwen en mannen en sociale klassen. Wie onderdelen negatief beoordeelt, krijgt de ruimte om dat uit te leggen. Vervolgens verschuift de aandacht naar het gebied buiten de attractie, met het voorplein, souvenirwinkel De Bazaar en horecapunt De Oase.
Is dat bij alle weersomstandigheden prettig om te bezoeken? Valt er voldoende te beleven? En komen bezoekers er ook zonder een boottocht te maken? Als mogelijke bezoekredenen noemt het park winkelen, eten en drinken, entertainment, de sfeer opsnuiven, herinneringen ophalen, rustig zitten en watershow Aquanura bekijken. Ook de toegankelijkheid, de eerste aanblik, het uiterlijk en aanbod van winkels en horeca, de beplanting en de zitgelegenheid krijgen een beoordeling.
Welke adviezen
Na dat eerste deel mogen deelnemers stoppen of doorgaan met de toekomstvragen. Beide onderdelen duren naar schatting ongeveer vijftien minuten. Het tweede deel opent met een vrije vraag: welke gedachten, verwachtingen, zorgen of adviezen roept het op als de Efteling plannen zou maken voor Fata Morgana?

Daarna volgen zes scenario's. De lichtste variant bestaat uit het behouden en onderhouden van de huidige scènes. Een stap verder gaat een opknapbeurt met vervangingen, opgefriste onderdelen en kleine vernieuwingen. Ook het vernieuwen van enkele scènes, met behoud van het grootste deel en de volgorde van het verhaal, is een optie.
Ander thema
Bij een ingrijpender scenario blijven de boottocht en het thema bestaan, maar krijgen veel scènes en decors een nieuwe invulling. Vervolgens vraagt de Efteling naar vervanging door een ongeveer even grote attractie met hetzelfde thema, maar een andere vorm en inhoud. Het laatste scenario gaat over het verdwijnen van zowel Fata Morgana als het omliggende gebied, voor nieuwe attracties met een ander thema.
Zes concrete voorbeelden moeten daarnaast duidelijk maken welke vernieuwingen deelnemers aanspreken. Zo kunnen boten dankzij aangepaste techniek versnellen, vertragen of andere bewegingen maken. Projecties zouden scheuren in muren of kruipende insecten kunnen tonen. Een andere mogelijkheid is een gids aan boord die uitlegt wat er gebeurt, bijvoorbeeld een figuurtje dat in een fles verschijnt.

Drie kamelen
Ook een opnieuw ontworpen wachtrij en opstaphal staan in de lijst, met een binnentuin of levendige marktplaats als voorbeelden. Verder peilt de Efteling de belangstelling voor soepelere, gevarieerdere bewegingen van opvallende figuren. Die zouden bezoekers ook persoonlijk kunnen aanspreken. Het voorbeeld uit de enquête: "Hé, jij daar, met je rode jas op de tweede rij, koop deze lamp voor slechts drie kamelen!"
Voor acht scènes wordt vervolgens gevraagd wat de meest ingrijpende aanvaardbare verandering zou zijn. Het gaat om de eerste tovenaar in de jungle, het eerste marktgedeelte, de krokodillentunnel, de wachters, de haven, de troonzaal, de derde tovenaar en de kantelkamer. De keuzemogelijkheden lopen van uitsluitend onderhouden en herstellen tot volledig vervangen.
Interactief deelnemen
Daartussen zitten beperkte aanpassingen met nieuwe effecten en decorstukken, of een grondige vernieuwing waarbij herkenbare elementen behouden blijven. Ook de manier waarop Fata Morgana zijn verhaal vertelt, ligt op tafel. Willen bezoekers zelf ontdekken wat er gebeurt en hun fantasie gebruiken, of liever een duidelijk verhaal voorgeschoteld krijgen? Moeten ze interactief deelnemen of vooral kijken?
En past een mysterieuze, serieuze sfeer met lichte spanning beter dan een luchtige, opgewekte benadering? Bij alle drie de vragen is een balans eveneens mogelijk. Voor het omliggende gebied kunnen deelnemers aangeven welke uitbreidingen zij waardevol vinden. Naast kleine speel- en belevingsactiviteiten noemt de Efteling een tweede kleine attractie, een tweede grootschalige attractie, meer thematische horeca en winkels en extra entertainment en tijdelijke evenementen. Geen uitbreiding is ook een antwoord.

Band met de Efteling
Afzonderlijk wordt gevraagd hoeveel er mag veranderen aan de gebouwen en het vergezicht aan het water, het Fata Morgana-plein, de winkels en de horeca. Ook daar loopt de schaal van behoud en herstel tot volledige vervanging, eventueel met een uitgebreidere invulling. De slotvragen gaan over de band met de Efteling. Tot slot kunnen deelnemers kwijt wat zij verder belangrijk vinden voor de toekomst van Fata Morgana.
De uitgebreide vragenlijst maakt deel uit van een bredere aanpak om de culturele waarde van de Efteling vast te leggen. Het park werkt daarvoor samen met het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. De bedoeling is om verhalen, tradities, gebruiken en vakmanschap rond de Efteling te laten opnemen in een landelijke inventaris. Daarmee worden kennis en gewoontes die mensen delen en doorgeven beschreven.
Eerste proef
Zo'n vermelding geeft een attractie geen juridische bescherming tegen verbouwing of sloop. De aanpak sluit aan bij afspraken met de gemeente Loon op Zand om erfgoed een structurelere plek in de bedrijfsvoering te geven. Fata Morgana dient als eerste proef op deze schaal. De Efteling verzamelt de antwoorden in een dossier, aangevuld met gesprekken, interviews en historisch onderzoek.

De enquête vraagt ook via welk kanaal invullers zijn binnengekomen, met onder meer Looopings, podcast Kleine Boodschap, interne kanalen, sociale media en LinkedIn als mogelijkheden. Wie de vragenlijst helemaal afrondt, maakt kans op twee Efteling-tickets voor 2027. Deelnemen kan tot en met zondag 8 november. Later wil het park dezelfde werkwijze bij meer attracties toepassen.
Niet meer goed bezocht
In een aflevering van de Efteling-podcast Kleine Boodschap legt architectonisch ontwerper Ronald Donkers uit waar het idee voor een enquête vandaan kwam. Bij het verdwijnen van het Spookslot merkte de Efteling dat men vooraf niet goed op de hoogte was van het sentiment: de attractie werd al vele jaren niet meer goed bezocht, dus bestond het idee dat het Spookslot niet erg geliefd meer was onder het publiek.
Toch ontstond er massale ophef bij de aankondiging van de sloop. "Juist omdat het werkelijke sentiment bij het Spookslot niet op tafel lag, willen we dat juiste sentiment bij de Fata nu wel boven tafel halen", aldus Donkers. Collega Emile Castelain, beleidsmedewerker erfgoedontwikkeling, vult aan dat het doel is om straks niet meer te hoeven gissen naar hoe Nederland over Fata Morgana denkt, als er een renovatie komt.
Weloverwogen keuzes
Hij legt uit dat de uitgebreide vragenlijst niet alleen verspreid wordt onder fans, maar ook onder bijvoorbeeld personeelsleden en buurtbewoners, om een zo breed mogelijk beeld te schetsen. De directie kan dan "weloverwogen keuzes" maken bij het plannen van de toekomstige opknapbeurt, "die goed zijn voor de attractie en voor de Efteling".
Nieuwsbrief
Efteling bouwt Station Maanlicht bij toekomstige achtbaan: wat wordt het?
07-11-2026, 15.35 uur
Tips van de redactie
Drievliet neemt afscheid van klassieke attractie: nog één seizoen over de kop
Medewerkster Disneyland Paris walgt van aanpassing in Tower of Terror: 'Doet me onbeschrijfelijk veel pijn'
Na vier jaar bouwen: miniatuurwereld opent uitbreiding van 6 miljoen euro, met 20.000 liter water per uur













